با نتايج چشمگير آن تا حديى عكس العملى بر ضدّ تسلّط مطلق نفوذ يونانى بود . به طور كلّى ، جغرافياى اسلامى پيوسته دستخوش دوگانگى خاصى بود كه از تسلط يكى از دو كتاب بر ديگرى رخ مىداد ؛ يكى المدخل الى الجغرافياى بطلميوس بود و ديگرى كتاب جدولهاى نجومى ساده منسوب به او كه مرجّحا تأليف تئون بود . اين دوگانگى را در اختلاف زيج مأمونى به ضميمهء رسالهء فرغانى ، با كتاب صورة الارض خوارزمى بوضوح مىتوان ديد . 173 از چهار اثر برجسته كه به دوران اوّل جغرافياى اسلامى از نفوذ يونان به وجود آمده ، يعنى نقشهء مأمونى و كتاب ملحمة و ترجمهء جغرافياى ثابت بن قره و صورة الارض خوارزمى ، فقط كتاب اوّلى مطابق جدولهاى نجومى ساده تئون است و سه كتاب ديگر همه از ترجمهء جغرافياى بطلميوس مايه دارد كه گويا با تغييرات اساسى ، مضمون و فصل بندى كتاب به صورت تازه درآمده است . در كتاب ملحمة براى هماهنگ كردن مايه‌هاى بطلميوسى و عربى كوشيده‌اند . 174 در صورة الارض نيز خواسته‌اند نقشهء مأمونى را با نقشه‌هاى بطلميوس توافق دهند . 175 به هر حال هميشه تعداد فراوانى از مسائل مربوط به دوران اوّل جغرافياى علمى اسلامى به زبان عربى پيچيده خواهد ماند ، زيرا نخستين آثار عربى در اين زمينه به ما نرسيده و قضاوت دربارهء آن جز از خلال اقتباسهاى آشفته و اشارات گذراى دانشورانى كه نمىتوانسته‌اند مقتضيات عصر جديد را در نظر بگيرند ميسّر نيست . و همين قضيّه وادارمان مىكند كه در تمجيد از يگانه اثر باقيمانده از آن دوران حد نشناسيم ، مقصودم ترجمهء دستكارى شده محمد خوارزمى است از جغرافياى بطلميوس ، يعنى تنها اثر جغرافياى عربى كه مستقيما با آن تماس داريم .